TASAM, bağlı enstitüler ve Türkiye’nin Stratejik Vizyonu 2023 projesi ile ilgili alanlarda yorum, makale ve araştırma projesi tekliflerinizi değerlendirilmek üzere ihsantoy@tasam.org adresine gönderebilirsiniz... >>
Türkmenistan’da Son Gelişmeler
Almagül İSİNA
Dr. Almagül İSİNA
Yayın Tarihi : 30.12.2006

66 yıllık hayatının yaklaşık üçte birini, yani 21 yılını Türkmenistan’ı yönetmekle geçirerek, 21 Aralık 2006’da hayata veda eden (ilginç bir rastlantı: 21 Aralık Stalin’in doğumunun 127 yıl dönümü, Gürcistan Devlet Başkanı Saakaşvili’nin 41. yaş günü) Türkmenistan’ın “ebedi” Devlet Başkanı Saparmurat Niyazov’un ölümü, dünya kamuoyunun zihninde birçok soru işareti bırakmış ve büyük bir merak uyandırmıştır.

Devlet Başkanı kim olacak?

Aşkabat’ın; vefat eden Saparmurat Niyazov’un yerine geçici olarak Gurbangulı Berdimuhamedov’un tayin edilmesine ilişkin duyurusu Türkmenistan Anayasasının 60. maddesine aykırı idi. Çünkü ilgili madde gereği, Devlet Başkanı herhangi bir nedenden dolayı görevini yerine getiremez duruma geldiğinde veya vefatında yerine Meclis Başkanı geçmesini öngörüyordu.. Ancak Türkmenbaşının yerine kanunen geçmesi gereken Meclis Başkanı Ovazgeldi Atayev, Türkmenistan Cumhuriyet Başsavcısı Muhametkuli Ogşukov tarafından 21 Aralık 2006 tarihinde hakkında soruşturma açıldığı gerekçesiyle bu göreve getirilmek bir yana, hapse yollandı. Türkmenistan Güvenlik Komitesi ve Bakanlar Kurulunun 22 Aralık 2006’da düzenledikleri ortak toplantısında Atayev, görevini suiistimalden ve Anayasa maddelerinin ciddi bir biçimde ihlalinden dolayı hakkında soruşturma açılmıştır.
Bununla birlikte, kanunen Geçici Devlet Başkanı olması gereken Atayev’in “boylar arasındaki şahsi nefretinden yola çıkarak üvey oğlu Maksat Atayev ile Gülsen Orazsahedova’nın nikâhına karşı çıktığı ve gelininin intihara teşebbüsüne sebebiyet verdiği” de Başsavcı tarafından açıklanmıştır. Başsavcı Ogşukov’un iddialarına göre, “Ovazgeldi Atayev tarafından sürekli olarak aşağılanan ve intihar teşebbüsünde bulunan Gülsen Orazsahedova, Haziran 2006 tarihinde 60 adet uyku ilacı almış ve baygın halde hastaneye getirilmiştir. Doktorlar, Atayev’in baskısıyla intihar olayının üzerini “epilepsi nöbeti” şeklinde rapor vererek kapatmışlardır [1]”. Bu olay, soruşturma açmak için bir gerekçe gösterilerek Atayev görevinden alınmasına yetmiş ve yerine Meclis Başkan Yardımcısı Akca Nurberdıyev seçilmiştir.
26 Aralık 2006 tarihinde 18. Olağanüstü Halk Maslahatı Toplantısında Türkmenistan’ın Devlet Başkanlığı görevine (işin aslında muhtemel adayın) aday olanların isimleri belirlenmiştir.
Türkmenistan Cumhuriyeti Anayasasının 49. maddesinde, Devlet Başkanının kendi görevini 48. maddenin 2,9,11 fıkralarında yer alan yetkisi dışında hiçbir organ veya görevlilere devredemeyeceği belirtilmiştir. Yukarıda belirtildiği üzere, Devlet Başkanının görevini yerine getiremez hale geldiği durumlarda, bu görevin Meclis Başkanına geçmesi gerekmekte olup, aynı zamanda bu geçici görevi üstlenen şahsın, Devlet Başkanlığı seçimlerinde aday olamayacağı da gösterilmektedir.
Ancak 26 Aralık’ta düzenlenen Halk Maslahatı Toplantısında, ilgili maddeler üzerinde değişiklikler getirilmiş ve Türkmenistan geçici Devlet Başkanlığı görevine Eski Sağlık Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Gurbangulı Berdimuhamedov getirilmiştir.
Aynı zamanda mevcut Anayasa üzerinde Devlet Başkanlığına aday olanları ilgilendiren madde üzerinde de bir takım değişiklikler gerçekleştirilmiştir. Örneğin, bu madde uyarınca, Devlet Başkanı adayı olacak şahısların yaşlarının en az 55 olması, Türkmenistan’da en az 10 yıl ikamet etmesi, Türkmen Dilini çok iyi derecede bilmesi, devletin üst düzey yönetim mekanizmasında yıllarca çalışması, yönetim konusunda engin deneyim sahip olması vb. gibi şartlar aranacaktır.
Türkmenbasının ölümünden sonra yabancı basında bir sonraki Devlet Başkanının kim olacağı çok tartışılmıştır. Konu üzerinde hatta diğer Türk Cumhuriyetlerinden biri Azeybaycan’da olduğu gibi “babadan oğla usulü” Saparmurad Niyazov’un işadamı olan oğlu Murat Niyazov’un geçeceği de tahmin edilmişti. İlginç bir tesadüf: Azerbaycan Eski Devlet Bakanı Haydar Aliyev’in ölümünün resmi olarak duyurulduğu tarih de, Azerbaycan’daki muhalif üyeler tarafından yalanlanmıştı. Baba Haydar Aliyev’in ölümü, ülke içinde gereken güvenlik tedbirlerinin alınmasından sonra ancak resmi olarak ilan edildiği de basında defalarca gündeme getirilmiştir.
Türkmenistan’ın mevcut Anayasasının maddeleri gereği, Devlet Başkanı olacak kişinin yaşının en az 40 olması, Türkmenistan’da 15 yıl ikamet etmesi, Türkmen Dilini çok iyi bilmesi, devletin yönetim kademesinde uzun bir süre bulunması gibi şartlar aranmaktadır. Bu şartlardan hiçbiri Murat Niyazov’un siyasi profilinde mevcut değildi.

Muhalefet Üyeleri Neden Aday Olamadı?

Türkmenbaşı döneminde yoğun baskılar nedeniyle yurt dışına gitmek zorunda kalan muhalif güçler, vefat haberinden hemen sonra “ülkeye geri döneceklerini, kendileri için memleket meselesinin çok mühim bir unsur olduğuna” dair açıklamalarda bulunmalarına rağmen, Türkmenistan’daki “apoletliler” yönetiminin sıkı baskıları sonucunda ülkeye girişleri resmen olmasa da yasaklanmıştır.
Bazı Rus kaynaklarına göre, Çekoslovakya, Letonya ve Rusya’da bulunan muhalefet liderleri Ukrayna’da bir araya gelerek, ortak bir isimle Devlet Başkanlığına adaylıklarını sunacaklarını belirtmişlerdi.
Basında yer alan bazı kaynakları, Türkmenistan Savunma Bakanı Agageldi Mamedgeldiyev’in tutuklandığını ve 120 resmi görevlinin görevlerinden alındığını iddia etmiştir. Ancak resmi Aşkabat: Bakanlıkta herhangi bir görev değişiminin olmadığını konusunda ısrarlı olup, hatta Halk Maslahatının 18. Olağanüstü Toplantısına katıldığını belirtmiştir.
Türkmenbaşının vefatından sonra Devlet Başkanlığına aday olacağını açıklayan “Ağzıbirlik” Demokratik Halk Harekâtı Başkanı Nurberdi Nurmammedov’un 26.12.2006 tarihinde Aşkabat’ta kaybolduğuna dair haberler basında duyurulmuştur.
Son gelişmeler Türkmenistan’daki muhalif güçlerini Türkmenbaşı döneminde olduğu gibi, zor bir dönem beklediğini şimdiden işaret etmektedir.
Helsinki Türkmen Grubu, Türkmenistan’da dört bin kadar siyasi suçlunun bulunduğunu iddia etmektedir. Aynı şekilde Uluslar arası hukuk organları Azatlık Radyosuna vermiş oldukları demeçlerde, Türkmenistan’da hapishanelerde bulunan siyasi suçlularla gazetecilerin Saparmurat Niyazov döneminde hapse atılanların salıverilmesi konusunu da dile getirmektedirler.
Halen yurtdışında bulunan muhalefet güçleri, Halk Maslahatının kararına rağmen, demokratik seçim olmadığı durumda "darbe" yapacakları uyarısında bulundular. Aralarında ülkenin eski Türkiye Büyükelçisi Nurmuhammed Hanamov’un da bulunduğu muhalifler; AB, ABD ve Rusya’ya gönderdikleri ortak mektupta, "Bu rejim uluslararası toplumu dinlemez ve Türkmenistan’ın demokrasiye gidişini önlerse muhalefet kesinlikle rejimi yıkacaktır" ifadelerini kullandı .[2]

Gurbangulı Berdimuhamedov: Diş hekimliğinden Devlet Başkanlığına

1957 doğumlu olup, 1979 yılında Türkmenistan Devlet Tıp Üniversitesi Diş Hekimliği fakültesinden mezundur. İş hayatına da 1979 yılından itibaren başlayan Berdimuhamedov, 1987 yılında Moskova’da Doktora programı kazanır ve 1990 yılında Doktor ünvanı alır. 1990-1995 yılları arasında mezun olduğu Üniversitede ilmi çalışmalarla birlikte, yöneticilik görevinde de bulunur. 1995 yılında ise Türkmenistan Sağlık Bakanlığına bağlı Diş Hekimliği Merkezi Müdürü olarak tayin edilir. 1997 yılında ise Sağlık Bakanı olur. 3 Nisan 2001 tarihinde Sağlık Bakanı görevinin yanı sıra Eğitim ve İlimden sorumlu Türkmenistan Başbakan Yardımcısı görevini de yürütmek üzere tayin edilir. Ağustos 2004’ten itibaren Kültür ve Basın işleri de Berdimuhamedov’a teslim edilir.

Rus kaynaklarında yer alan bazı iddialar, Berdimuhamedov’un Türkmenbaşının bazı kararlar almasında çok etkili olduğu yönünde idi.
Ancak, 26 Aralık’ta yapılan 18. Olağanüstü Halk Maslahatı Toplantısının kararları muhaliflerin taleplerini yerine getirmemiştir. Diğer adaylar listesini: Ovadan kasabası Valisi Orak Karacayev, milletvekili Amanniyaz Atacikov ve Petrol ve Tabii kaynaklar Bakanı Yardımcısı İshanguli Nuriyev ve yerel yöneticilerden oluşan isimler oluşturmaktadır.
Türkmenistan’da 11 Şubat 2007 tarihinde yapılması kararlaştırılan Devlet Başkanlığı seçimlerinin demokratik temellere dayalı bir seçim olacağı konusunda da muhtemel Devlet Başkanı G.Berdimuhamedov da bir güvence vermiştir. Bu konu, Türkmenbaşı döneminde başta gaz olmak üzere önemli hususlarda Türkmenistan devleti ile ikili anlaşmalar yapan ülkeleri endişelerini ne kadar giderdiği şimdilik belli değildir. Yaptığı basın toplantısında Gurbangulı Berdimuhamedov “Niyazov döneminde olduğu gibi, bundan sonra da hem iç, hem dış politikamızda istikrar ve huzur hakim olacaktır, Türkmenbaşının çizdiği yönde ilerleyeceğiz” şeklinde görüş beyanında bulunmuştur.

Türkmenbaşı Kültü: Yıkılacak mı?

Dünya kamuoyunun merak ettiği bir başka konu ise: Türkmenbaşının hayattayken yarattığı kültünün bundan sonraki durumu, yani Türkmenbası kültünün ortadan kaldırılıp kaldırılmayacağı meselesidir. Bu son soruyu hemen yanıtlamak mümkündür: cenazesinin henüz kaldırılmadığı 24 Aralık’ta Aşkabat’ın merkezindeki büyük bir alışveriş merkezindeki Türkmenbaşının portresinin indirilmesi, gelecekte konuyla ilgili birçok köklü değişikliklerin yaşanacağının da bir işaretidir. Devlet Başkanlığı görevini geçici olarak yürüten Gurbangulı Berdimuhamedov dünyaya “bundan sonraki izleyeceği yolun üzerinde hiçbir değişiklik olmayacağı” konusunda güvence vermiştir. Ancak yine de Türkmenistan’da 11 Şubat 2007de büyük ve köklü değişikliklerin yaşanacağı bellidir.
 



[1] http://www.gundogar.org/?022500000000000000011000000
[2] http://arsiv.sabah.com.tr/2006/12/27/dun108.html

© 2014 TASAM Tüm hakları saklıdır.
Developer KILIC